Chuyên gia, đại biểu quốc hội "hiến kế" cải tiến kỳ thi tốt nghiệp THPT

Từ vụ việc vi phạm tại điểm thi Trường Trung học phổ thông Chuyên Tuyên Quang, theo một số chuyên gia giáo dục, đại biểu quốc hội đây không chỉ là một sai phạm cần xử lý nghiêm khắc trước pháp luật, mà còn là thời điểm để rà soát lại toàn diện hệ thống tổ chức thi tốt nghiệp trung học phổ thông.

Để bảo đảm tính công bằng, việc vận hành kỳ thi phải được xây dựng trên hai trụ cột, gồm: đội ngũ nhân sự có năng lực chuyên môn, đạo đức tốt và cơ chế đủ mạnh để phòng ngừa, phát hiện, xử lý mọi rủi ro phát sinh.

Nâng cao hệ thống dữ liệu, giám sát số để giảm phụ thuộc của con người vào quá trình khảo thí

Trao đổi với phóng viên Tạp chí điện tử Giáo dục Việt Nam, ông Lê Như Tiến - nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng (nay là Ủy ban Văn hóa và Xã hội) của Quốc hội cho rằng, vụ việc tại Tuyên Quang là bài học để nhìn nhận sâu sắc hơn về bản chất của một kỳ thi quy mô lớn.

Kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông không chỉ nhằm đánh giá năng lực học sinh, mà còn bảo đảm sự công bằng trong giáo dục. Kết quả kỳ thi ảnh hưởng trực tiếp đến tương lai của hàng triệu học sinh cũng như niềm tin của từng gia đình vào sự nghiêm minh của hệ thống.

Bài học lớn nhất rút ra từ vụ việc tại Tuyên Quang là không thể tiếp tục vận hành theo tư duy chỉ tập trung vào quy trình tổ chức thuần túy, mà nên xây dựng một hệ thống quản trị rủi ro toàn diện cho kỳ thi. Thực tế chứng minh, một kỳ thi có thể sở hữu quy chế vô cùng chặt chẽ, được thiết kế với nhiều tầng nấc kiểm tra, kiểm soát, nhưng nếu hệ thống vẫn tồn tại những “khoảng trống” trong công tác giám sát, phân quyền trách nhiệm và cơ chế phát hiện bất thường, thì sai phạm vẫn có thể phát sinh.

Trong khi đó, những dấu hiệu bất thường của vụ việc tại Tuyên Quang lại được phát hiện chủ yếu từ sự phản ánh, hoài nghi của dư luận xã hội, thay vì từ chính hệ thống giám sát của ngành giáo dục. Do đó, việc cần phải cải tiến kỳ thi với quy chế, tổ chức chặt chẽ là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh hiện nay.

“Trước hết, về công tác tổ chức, việc làm rõ, ràng buộc trách nhiệm cá nhân trong mô hình phối hợp nhiều lực lượng hiện nay cần được chú trọng, từ đó tạo cơ chế giám sát, xử lý nghiêm minh.

Ngoài ra, việc tăng cường thanh tra, bổ sung các quy định hành chính là cần thiết, nhưng cốt lõi của vấn đề nằm ở chỗ chúng ta phải giảm thiểu những rủi ro có thể dẫn đến tiêu cực, bằng cách giảm thiểu tối đa sự can thiệp của con người vào quá trình thi, nâng cao chất lượng hệ thống khảo thí.

Hệ thống khảo thí hiện đại phải có năng lực tự phát hiện bất thường bằng dữ liệu số, giám sát số và thông qua các cơ chế kiểm tra độc lập. Về lâu dài, chiến lược căn cơ nhất là xây dựng một hệ thống khảo thí hiện đại, vận hành dựa trên nền tảng công nghệ số.

Hiện nay, hình thức thi trên giấy truyền thống đã bộc lộ rủi ro. Trong khi đó, hình thức thi trên máy tính với hệ thống bảo mật nghiêm ngặt, nơi mỗi thí sinh làm một bộ đề hoàn toàn khác nhau, sẽ là giải pháp hàng đầu tránh gian lận phòng thi.

Mặt khác, mặc dù quy trình hiện tại đã áp dụng nhiều lớp bảo mật, nhưng yếu tố con người vẫn có cơ hội tác động. Với phương thức thi trên máy tính, kết quả bài làm sẽ được hệ thống tự động xử lý, chấm điểm và hiển thị công khai ngay sau khi thí sinh hoàn thành, giảm thiểu tác động vào điểm số sau thi”, ông Tiến cho hay.

Đồng quan điểm, bà Tăng Thị Ngọc Mai - Đại biểu Quốc hội khóa XIV, nguyên Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Trà Vinh (nay là tỉnh Vĩnh Long) nhận định, công tác khảo thí của kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông hiện nay vẫn còn tồn tại hạn chế, đặc biệt là việc áp dụng công nghệ hiện đại.

Do đó, để hướng tới một nền giáo dục công bằng và tiên tiến trong những năm tới, ưu tiên hàng đầu trong cải tiến kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông chính là hiện đại hóa khoa học khảo thí.

Chiến lược này cần được hiện thực hóa bằng việc dần chuyển đổi sang hình thức thi trực tuyến, tích hợp các giải pháp công nghệ bảo mật tiên tiến để chống sao chép, ngăn chặn hành vi quay chụp màn hình, đồng thời áp dụng thuật toán hiển thị câu hỏi ngẫu nhiên cho từng thí sinh.

Đặc biệt, trong quản trị thi cử, dữ liệu số phải được khai thác triệt để như một công cụ phòng ngừa, kiểm soát rủi ro xuyên suốt trước, trong và sau kỳ thi. Tuy nhiên, để đảm bảo tính nhân văn của giáo dục, công nghệ chỉ đóng vai trò hỗ trợ kiểm định, mọi quyết định cuối cùng ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của thí sinh bắt buộc phải do con người xem xét, đánh giá kỹ lưỡng trên cơ sở chứng cứ khách quan và thuyết phục.

Ngoài ra, cơ chế kiểm soát thi cử cần được thiết kế theo hướng độc lập, thực hiện giám sát chéo giữa các lực lượng tham gia, phân định rõ ràng trách nhiệm đối với từng vị trí công việc cụ thể và đảm bảo khả năng kiểm soát được toàn bộ quy trình vận hành.

Chuyển từ tư duy kiểm soát gian lận sang thiết kế một hệ thống khó có thể gian lận

Cùng trao đổi về vấn đề này, Đại biểu Quốc hội Trịnh Thị Tú Anh - Đại biểu Quốc hội chuyên trách Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng nhìn nhận, hướng đi phù hợp để cải tiến kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông là có thể tham khảo một số mô hình của các kỳ thi chuẩn hóa quốc tế, đặc biệt ở góc độ quản trị rủi ro và bảo đảm tính toàn vẹn của kỳ thi. Điểm quan trọng nhất là các kỳ thi này không xem bảo mật đề thi chỉ là một khâu kỹ thuật, mà coi đó là một chuỗi quản trị an toàn từ đầu đến cuối.

Cụ thể, một số điểm có thể tham khảo là việc xây dựng ngân hàng câu hỏi lớn, sử dụng các phương pháp thống kê để đánh giá độ khó, độ phân biệt của từng câu hỏi. Không phụ thuộc vào một vài bộ đề cố định giúp giảm nguy cơ lộ đề và giảm động lực gian lận.

Đồng thời, sử dụng công nghệ mạnh trong quản lý đề thi, từ mã hóa dữ liệu, kiểm soát quyền truy cập, theo dõi quá trình xử lý tài liệu đến phân tích dữ liệu sau kỳ thi. Mỗi thao tác đều có dấu vết kiểm tra.

Ngoài ra, các kỳ thi chuẩn hóa quốc tế rất chú trọng phân tích thống kê sau thi. Một kỳ thi hiện đại không chỉ kết thúc khi công bố điểm, mà còn phải tiếp tục phân tích dữ liệu để tìm ra những bất thường. Ví dụ, các mẫu điểm bất thường, sự tương đồng bất hợp lý trong câu trả lời hoặc những biến động bất thường giữa các điểm thi đều có thể trở thành tín hiệu để rà soát.

Việc học hỏi quốc tế cần có sự lựa chọn phù hợp với điều kiện Việt Nam. Mặc dù không thể sao chép nguyên mẫu các kỳ thi quốc tế vì bối cảnh, quy mô và mục tiêu của các kỳ thi khác nhau, nhưng có thể học cách họ xây dựng một hệ thống minh bạch hơn, dựa trên dữ liệu hơn và ít phụ thuộc vào yếu tố con người.

Cũng theo đại biểu Tú Anh, việc cải tiến kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông trong thời gian tới cần chuyển từ tư duy “kiểm soát gian lận” sang “thiết kế một hệ thống khó có thể gian lận”.

Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện mô hình kỳ thi theo hướng đánh giá đúng năng lực người học, giảm áp lực của một kỳ thi duy nhất quyết định quá nhiều cơ hội. Giáo dục hiện đại không chỉ đánh giá khả năng ghi nhớ kiến thức, mà còn phải đánh giá năng lực tư duy, vận dụng, giải quyết vấn đề và khả năng thích ứng.

Đồng thời, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong toàn bộ chu trình thi, từ xây dựng ngân hàng câu hỏi, ra đề, bảo mật đề thi, coi thi, chấm thi đến phân tích dữ liệu sau kỳ thi.

Ví dụ, nếu một điểm thi có tỷ lệ điểm 10 tăng đột biến so với mặt bằng chung, kết quả thi có sự chênh lệch bất thường giữa điểm thi và quá trình học tập, hay một dãy số báo danh cạnh nhau cùng được điểm cao bất thường hệ thống phải có khả năng cảnh báo để kiểm tra ngay.

Đặc biệt, cải tiến kỳ thi phải đi cùng đổi mới giáo dục: đánh giá giáo viên, chương trình học, phương thức tuyển sinh đại học và định hướng nghề nghiệp cho học sinh.

Nữ đại biểu cũng nhấn mạnh, trong tương lai, Việt Nam cần hướng tới một kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông có ba đặc điểm:

Thứ nhất là công bằng, mọi học sinh dù ở thành thị hay nông thôn, miền núi hay đồng bằng đều được đánh giá bằng một chuẩn mực minh bạch.

Thứ hai là hiện đại, ứng dụng mạnh mẽ công nghệ, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo trong quản lý thi.

Thứ ba là đáng tin cậy, kết quả thi phải được xã hội, các cơ sở giáo dục đại học và quốc tế công nhận.

"Một nền giáo dục muốn hội nhập quốc tế trước hết phải xây dựng được những kỳ thi có độ tin cậy cao. Bởi cuối cùng, giá trị lớn nhất của một kỳ thi không chỉ nằm ở điểm số, mà còn nằm ở sự công bằng mà nó mang lại cho người học", nữ đại biểu nhấn mạnh.