Lịch sử thầy Trương Vĩnh Ký

Tên Trương Vĩnh Ký do cha mẹ đặt năm 1837 (Đinh Dậu), ở quê nhà hẻo lánh Cái Mơn, tỉnh Vĩnh Long nay tỉnh Bến Tre.

Tên Pétrus Ký do linh mục đặt năm 1843 (Ất Tỵ) ở trường dòng Sài Gòn. Các tên : Sĩ Tải, Chánh Ký là bút danh tự đặt. Danh hiệu Pétrus Ký từ 6 tuổi đầu đời đến 61 tuổi cuối đời năm 1898 (Mậu Tuất) và lưu truyền nhiều đời sau.

Vượt qua bước ngoặt.

Suốt quãng đường thiên lý Pétrus Ký đạt nhiều địa vị công thành danh toại về nhiều phương diện văn hóa, tinh thần giống như loài ong hút mật yêu hoa.

Vạn sự khởi đầu ở người cha là một thư sinh học giỏi Quốc ngữ, Hán ngữ cho nên con cũng học giỏi tiếng mẹ đẻ và tiếng Tàu. Họ đã bước qua ngưỡng cửa: nhỏ mà không học lớn mò sau ra, đi tiếp nhỏ mà hiếu học lớn thành nhân tài.

Kết quả của dòng trí tuệ bác học của Pétrus Ký nhờ các nhân duyên nào tạo nên?

Trước tiên bằng sự kiện nhân tâm của cha làm võ quan đối với linh mục. Thuở ấy vào khoản năm 1840 tại vùng Vĩnh Long dưới triều vua Thánh Tổ (1820-1840) đang thực hiện “ Nạn tả đạo”. Vị võ quan này tìm cách cho linh mục Tám (Cố đạo Tám) trốn thoát khỏi cái chết. Năm 1843 ngài trở lại Cái Mơn tìm ân nhân ơn đền nghĩa trả.

Duyên lành khác, cố Tám thấy cậu bé Ký tìm ẩn nét thông minh so với 8 đứa trẻ trong nhà. Cố Tám ngõ lời xin Ký đem về làm con chiên của chúa và được sự đồng ý của gia chủ. Bầu không khí trong gia đình lúc đó người thì toại nguyện, người thì âu lo phải chờ thời gian phán xét.

Thì giờ là cái vốn quý nhất để Pétrus Ký thông minh nhỏ nảy sinh ra thông minh lớn. Thành tích học vấn thể hiện 26 ngôn ngữ quốc tế: 11 thứ ngôn ngữ phương Đông và 15 ngôn ngữ phương tây, thông thạo Pháp, Anh, Latinh. Thuở ấy 3 sinh ngữ này là sứ giả của quan chức ở chính trường quốc tế.

Đối với Pétrus Ký là cầm được cái chìa khóa vạn năng mở cửa kho tàng tinh hoa nhân loại cho mình, cho dân tộc mình và các dân tộc khác gần nhau qua sách báo.

Người trí thức tuy khác nhau màu da , da vàng, da đen nhưng chung một ý tưởng. Nếu họ trở thành Chúa trời thì ngai vàng sẽ là 100 bộ sách, hơn 1.000 bài báo của tác giả bác học. Giá trị của tác phẩm chuyên sâu về khoa học xã hội nhân văn, phong phú về thể loại: công trình nghiên cứu cấp quốc tế từ điển, sử ký, địa lý…

Pétrus Ký được tấn phong là 1/18 nhà bác học thế giới, là một của những nhà báo tiếng Việt nổi tiếng nhất về nhiều mặt hoạt động:

Các tác phẩm xuất bản, từ điển Việt- Pháp, từ điển Pháp- Việt. Ngữ Pháp tiếng Việt (Grammaire De La Lange Annammite), tóm tắc ngữ pháp tiếng Việt (Cour Pratique De Grammaire Annammite). Chủ nhà báo tư nhân tiếng Việt đầu tiên tháng 5/1888…Xuất bản tờ Nguyệt San thông loại khóa trình, loại báo giải trí văn hóa phát hành từ Sài Gòn đến cả nước.

Pétrus Ký “Nhập vào làng Tây”, làm chủ bút của các tờ báo tiếng Pháp do nhà cầm quyền đương thời giao. Nội dung thông tin công vụ hành chính, xã hội ở Nam kỳ thuộc địa. Có người Việt cho rằng nhà trí thức Việt mà theo Tây…..

Ngài nói: “Là người có tài mà không đem cái tài của mình ra để phụng sự đồng bào thì sẽ có tội” (Phạm Thùy Vinh)

Những năm 1862-1863, Pétrus Ký phải làm thông ngôn (Phiên dịch) cho Phan Thanh Giản là trưởng đoàn sứ thần do vua Tự Đức (1847-1882) đi từ cố đô Huế đến Sài Gòn gặp tướng Bonard là đại diện chính phủ Pháp để ký hòa ước 1862, để rồi những năm tiếp theo Pháp dần dần kiện toàn guồng máy hành chính….Với hòa ước này mất 3 tỉnh Nam kỳ vào tay Pháp như giao trứng cho ác.

Đối với những biến cố dữ dội đã làm cho nhà đại học sĩ Phan Thanh Giản là bậc đàn anh đồng hương phải uống thuốc độc chết (1796-1867) để bảo toàn danh dự.

Những năm tiếp theo triều đình nhà Nguyễn lại ký hòa ước 1874 Nam kỳ là thuộc địa của Pháp ở Việt Nam. Những diễn biến khác tiếp theo tác động mạnh mẽ vào lương tri của Pétrus Ký những điều không đồng thuận mà không thể nói ra về triều đình nhà Nguyễn và Pháp.

Người ta chỉ thấy những năm 1885- 1888 Pétrus Ký phải dừng công việc xã hội đến dạy tiếng Pháp cho vua trẻ Đồng Khánh học, theo sự chỉ định của Paul Bert là quan văn làm chức tổng trú sứ đầu tiên ở Việt Nam sau này gọi là Tổng đốc ở Đông Dương.

Nhà giáo “Chán nản” so với sự hào hứng trước đây làm thầy giáo dạy trẻ em ở quê nhà Cái Mơn do linh mục chủng viện giao. Vì vậy Pétrus Ký tìm các từ chối khéo đã tránh được việc vào ra nội triều. Rõ ràng ngài không phải hạng người như ai đó tưởng tượng: Một ngày dựa mạn thuyền rồng còn hơn một kiếp nằm trong thuyền chài.

Nhà bác học nhận ra “Bị Pháp-Việt nghi kỵ”. Cũng có thể hiểu là mạc cưa mướp đắng đôi bên một phường? Từ ấy, Pétrus Ký lánh nạn để giữ tròn “Trước là trung hiếu làm đầu” sau là “Sống phúc âm trong lòng dân tộc”. Như vậy ông hơn hẳn những người bán rẻ tâm linh cho kẻ phi nhân đạo.

TẤM LÒNG VÀNG VÀ TƯỢNG ĐỒNG

Pétrus Ký lúc còn sinh thời thổi hồn vào trước tác khoa học, văn minh để thể hiện tâm linh yêu dân tộc mình. Khi mãn phần các tác phẩm sách, báo vẫn được xã hội tôn vinh, nhất là con cháu như Trương Vĩnh Tống Charles gia đình ở tại Pháp đang lưu giữ các tài liệu trên quí hơn vàng.

Tại Sài Gòn hòn ngọc viễn đông nhân dịp kỉ niệm sinh nhật nhà bác học 90 năm (1837-1927) nhà cầm quyền Pháp khai giảng trường trung học Pétrus Ký năm sau khánh thành tượng đồng. Họ chứng minh ý tưởng nền giáo dục của Pháp ở Việt Nam đã đào tạo một thế hệ tân trí thức bản xứ phục vụ đắc lực quyền lợi “Mẫu quốc” và nước sở tại.

Họ tự giới thiệu đã kết hợp hai dòng tư tưởng chủ đạo: “Khổng Mạnh cương thường tu khắc cốt-Tây Âu khoa Học Yếu Minh Tâm” có nghĩa là “ Hãy khắc vào xương đạo đức Khổng Mạnh-nên ghi vào lòng văn minh khoa học Tây âu”

Họ lấy tấm gương bác học Pétrus Ký để cho các thế hệ thầy và trò trường này soi chung. Trải qua nữa thế kỷ (1926-1976) tuy lịch sử thăng trầm nhưng vẫn lưu truyền giá trị đức cao tài rộng và tính nhân ái lạc hồng tác động sâu sắc đối với học sinh có lợi ích xã hội như trồng cây mùa xuân được hoa, mùa thu được quả.

Thành tích nổi bật trường Pétrus Ký là đưa học sinh tài giỏi trúng tuyển vào các trường khác, trưởng thành để ra đời. Đã có một thế hệ tiêu biểu về tinh thần yêu nước và cách mạng vượt qua ý thức hệ giáo dục của thời Pháp thuộc: Kiến trúc sư Huỳnh Tấn Phát, Giáo sư bác sĩ Nguyễn Tấn Gi Trọng, Giáo sư viện sĩ Trần Đại Nghĩa, Giáo sư viện sĩ nhạc sĩ Lưu Hữu Phước, nhạc sĩ Huỳnh Văn Tiểng, nhạc sĩ Mai Văn Bộ; giáo sư tiến sĩ nhạc sĩ Trần Văn Khê, giáo sư tiến sĩ Nguyễn Ngọc Trân…

Thế hệ trẻ tiếp nối tinh thần hiếu học, quyết liệt chống giặc ngoại bang khi còn ngồi ghế nhà trường. Liệt sĩ Trần Văn Ơn (1931-1950) trong cuộc cuộc tổng bãi khóa ngày 9/1/1950 và cuộc tổng biểu tình toàn thành phố Sài Gòn chống Pháp-Mỹ. Sau này nhà nước ta lấy ngày 9/1 làm ngày truyền thống học sinh-sinh viên việt Nam. Liệt sĩ Nguyễn Thái Bình (1948-1972) tốt nghiệp xuất sắc ở trường học tại Mỹ và đấu tranh quyết liệt chống Mỹ-ngụy trên nước Mỹ. Khi trở về tổ quốc, bị bọn CIA Mỹ sát hại trước khi máy bay hạ cánh xuống sân bay Tân Sơn Nhất.

Năm 1976 trường Pétrus  Ký Sài Gòn được đổi tên thành trường trung học Lê HỒng Phong (1900-1942) ở TP HCM phát huy truyền thồng mới trong bối cảnh xã hội mới. Năm 1995 trường trung học Lê Hồng Phong được ngành giáo dục đào tạo chọn làm trung tâm đào tạo học sinh chất lượng cao ở phía nam, thực hiện theo tư tưởng “Vì lợi ích trăm năm trồng người của bác Hồ kính yêu”

Dù công đức tài năng của Pétrus Ký chưa cao như núi, cũng đủ xây dựng bức tượng đồng đã góp phần yêu quí giang sơn gấm vóc lạc hồng và chuyển động qua nhiều cuộc “Bể dâu” đến thời kỳ Bình Dương hội nhập phát triển nên cần đến sức mạnh tinh thần hổ trợ đắc lực cho một bộ phận măng non mọc hẳn. Sự tình ấy như người lái đò củ trở lại bến xưa.

Ngày 10/6/2008, ông Nguyễn Văn Hiệp Phó Chủ tịch UBND tỉnh ký quyết định giao cho ông Đinh Quang Hảo Hiệu trưởng trường Trung học, Tiểu học Pétrus Ký thành lập 2 cơ sở khang trang, hiện đại trên đất TX TDM. Qua 2 năm khai giảng đầu tiên đến năm 2010 phát triển theo tâm huyết của Ban Giám hiệu đã nêu:

“…Học tại trường Trung học, Tiểu học Pétrus Ký không phải học suông, chỉ biết một mớ lý thuyết, mà học để làm được, để hòa mình cùng cộng đồng, làm công dân tốt, học để nâng cao giá trị con người của từng học sinh.”

Kết quả ban đầu hình thành 4 nhân tố: ban lãnh đạo, đội ngũ giáo viên, 400 học sinh và gia đình học sinh. Sức mạnh đồng tâm hợp tài lực làm nên cơ sở vật chất hạ tầng trang thiết bị khoa học giáo dục phục vu mục đích: trò giỏi, con hiếu, cháu ngoan bác hồ.

Ngày 2/3/2009, ông Nguyễn Văn Hiệp Phó Chủ tịch UBND tỉnh biểu dương hành tích về tổ chức hoạt động theo tiêu chuẩn quốc tế qua nội dung, chương trình của trường.

“Mô hình giáo dục hiệu quả của trường Trung học,Tiểu học Pétrus Ký cần được nhân rộng”.

Phát huy tính thân thiện, năng động, sáng tạo về trường chuẩn có bước tiến vọt toàn diện vững chắc sau khi được cấp tỉnh và bộ kiểm tra.

Ngày 24/4/2010 tại buổi lễ khánh thành cơ sở thứ 3 mới xây dựng, ông Vũ Minh Sang Phó Bí thư Thường trực tỉnh ủy Bình Dương đến tặng hoa lưu niệm cho trường mang tên Pétrus Ký. Đây là sự nhắc nhỡ: vượt khó khăn đạt thành công nói tiếp thành công.

Ông Nguyễn Văn Hiệp Phó Chủ tịch UBND tỉnh biểu dương thành tích xuất sắc của trường. Đây là sự nhìn nhận: nói phải làm chưa đủ, cần phải có đoàn kết và trí dũng mới thành công.